فایل رایگان پاورپوینت نظارت اجتماعي در جامعه اسلامي

    —         —    

ارتباط با ما     —     لیست پایان‌نامه‌ها

... دانلود ...

بخشی از متن فایل رایگان پاورپوینت نظارت اجتماعي در جامعه اسلامي :

Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA MicrosoftInternetExplorer4

مقدمه

دین اسلام با توجه به ابعاد گوناگون وجودی انسان برنامه کاملی برای رشد و تعالی و سعادت دو سرای او ارائه کرده است

.

اسلام در زمینه های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و حتی سیاسی - علی رغم مدعیان جدایی دین از دنیا (سکولاریسم

) -

دارای برنامه و صاحب نظر است. یکی از مباحثی که مکرر و با بیاناتی متفاوت، در قرآن و کتب روایی بدان توجه شده موضوع «نظارت اجتماعی » است

.

قرآن و روایات - که حکایت گر سیره عملی معصومان علیهم السلام است - از طرفی، خود ناظر جامعه اسلامی است و با بیاناتی متفاوت، از گناهان به طور عموم

(1)

و یا با تاکید بر گناهی خاص

(2)

نهی کرده و از طرف دیگر، از مؤمنان خواسته است به مقابله با منکرات و گناهان برخیزند

(3)

و از ضرورت این کارغافل نمانند. حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه می فرمایند: «همه اعمال نیک و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر همانند قطره ای در برابر دریاست

(4)

، آثار سوء اجتماعی گناه

(7)

و آثاراجتماعی رعایت هنجارهای شرعی

(8)

را در جهت ترغیب به اجتناب ازگناهان وتشویق به رعایت هنجارهای شرعی متذکرمی شوند

.

از این رو، با درک ضرورت این بحث، مطالبی چند با توجه به اصول کلی و پیش فرض های نظارت اجتماعی در اسلام مورد بحث قرار می گیرد

.

هنجار در جامعه اسلامی

همه اعمال و رفتاری را که انسان از خود بروز می دهد، از نظر اسلام، در قالب پنج عنوان کلی ذیل قرار می گیرد

:

1.

واجب (ضرورت انجام

);

2.

مستحب (اولویت انجام

);

3.

مباح (بدون اولویت

);

4.

مکروه (اولویت ترک

);

5.

حرام (ضرورت ترک

).

واجب و ضروری بر اعمال و رفتاری اطلاق می شود که فرد مسلمان لازم است آن ها را انجام دهد و اجازه ترکشان را ندارد

.

در مقابل، حرام به اعمال و رفتاری اطلاق می شود که لازم است از آن ها دوری جست و مرتکب نگردید. مستحب بر اعمال و رفتاری اطلاق می شود که فرد مسلمان بهتر است انجام دهد. مکروه نیز بر اعمال و رفتاری اطلاق می شود که پرهیز از آن اولویت دارد

.

تذکر این نکته لازم است که نظارت اجتماعی تنها در دایره حقوق مطرح نیست و مسائل اخلاقی را نیز در برمی گیرد

.

عناوین پنج گانه ذکر شده بر خلاف ظهور اولیه آن، مربوط به اعمال و رفتار اخلاقی و حقوقی می شود. بنابراین، منظور از این عناوین پنج گانه در این مقال، هم هنجارهای حقوقی است و هم هنجارهای اخلاقی که دارای ضرورت و یا اولویت ترک یا عدم ترک می باشد. در صورتی که فرد به «واجبات » عمل کند و از «محرمات » دوری نماید، آثار و نتایج مثبتی از جمله، پاداش اخروی نصیب او خواهد شد و در صورتی که به واجبات عمل نکند و از محرمات اجتناب نورزد، آثار و نتایج سوء از جمله، مجازات های دنیوی و اخروی گریبان گیر او خواهد شد. این در حالی است که اگر فردی به «مستحب » عمل ننماید و از «مکروه » دوری نجوید دچار مجازات اخروی نخواهد شد، ولی از آثار مثبت و پاداش های اخروی آن محروم خواهد ماند

. «

مباح » عنوان دیگری است که تنها بر اعمال و رفتاری اطلاق می شود که انجام یا ترک آن از هیچ اولویتی برخوردار نیست

.

با توجه به تعریفی که در بخش اول، از «هنجار» ارائه گردید، روشن می شود که واجبات، محرمات، مستحبات و مکروهات نمایان گر هنجارها هستند و در واقع، این چهار قسم راهنمای اعمال و رفتار فرد مسلمان می باشد. از این رو، هنجارهای اسلامی

(9)

به دو دسته کلی تقسیم می گردند

:

1.

هنجارهایی که ضرورت دارد و در صورت تخلف، با مجازات همراه است; این قسم محرمات و واجبات را شامل می شود

.

2.

هنجارهایی که تنها اولویت دارد و تخلف از آن ها مجازات قابل توجهی

(10)

به دنبال نخواهد داشت; این قسم شامل مستحبات و مکروهات می باشد

.

تفاوت هنجارهای دینی

(11)

و هنجارهای غیر دینی

هنجارهای دینی، که مصداق کامل آن هنجارهای اسلامی است، از چند جهت با هنجارهای غیر دینی تفاوت دارد

:

الف. هنجارهای غیر دینی برای تنظیم شؤون اجتماعی و رعایت نظم در جامعه وضع گردیده، ولی هنجارهای دینی

(

اسلامی) تنها برای این منظور وضع نشده، بلکه مقصود اصلی از وضع آن ایجاد اجتماعی صالح و تامین سعادت واقعی انسان هاست

.

ب. هنجارهای دینی بر خلاف هنجارهای غیر دینی علاوه بر ضمانت های اجرایی معمولی، از ضمانت های اجرایی دیگری همچون مجازات ها و پاداش های اخروی برخوردار است; مثلا، اگر کسی مرتکب قتل شود، علاوه بر قصاص به عنوان مجازات دنیوی، در آخرت نیز جایگاه او جهنم خواهد بود

.

ج. هنجارهای غیر دینی ساخته دست بشر و ناقص است و همیشه دست خوش تغییر و تحول می باشد، ولی هنجارهای دینی (اسلامی) از سوی خداوند بوده و نسبتا ثابت است

.

د. به دلیل آن که در جوامع دینی، هم رابطه افراد با یکدیگر و هم رابطه افراد با خدا مد نظر است، هنجارهای اسلامی و دینی -بر خلاف هنجارهای غیر دینی - به دو قسمت عمده تقسیم می گردد

:

1.

هنجارهای مربوط به ارتباط فرد با خداوند; مثل نماز

;

2.

هنجارهای تنظیم کننده روابط افراد جامعه با یکدیگر; مثل هنجارهایی که ارتباط اشخاص را با پدر، مادر، خویشاوندان و یتیمان مشخص می سازد

.

اما هنجارهای غیر دینی، که در جوامع غیر مذهبی وجود دارد، به روابط انسان ها با یکدیگر مربوط است

.

انحراف، گناه، جرم، جنایت

با توجه به مباحث مطرح شده در زمینه هنجارهای دینی و اسلامی، انحراف در جامعه اسلامی به صورتی متفاوت با دیگر جوامع مطرح می شود. «انحراف » در جامعه اسلامی زمانی تحقق می یابد که هنجارهای دینی، که متناسب با سعادت حقیقی انسان است، رعایت نشود. از این رو، به افرادی که هنجارهای دینی، را رعایت نمی کنند هرچند هنجارهای اجتماعی را رعایت کنندعنوان «منحرف » اطلاق می شود و بر شخصی که بر خلاف اکثریت جامعه، هنجارهای اسلامی را رعایت می کند، این عنوان صدق نمی نماید. مسلمانان منشا انحراف را ابلیس و ایادی او می دانند و انحراف را نشانه تحقق خواست او و دوری انسان از سعادت واقعی و کمال نهایی اش می شمارند

.

«

گناه » به موارد سرپیچی از هنجارهایی که ضرورت دارد (واجب و حرام) اطلاق می گردد. بدین روی، به کسی که عمل مستحبی را ترک کرده و یا کار مکروهی انجام داده باشد «گنه کار» اطلاق نمی شود

.

در قرآن و کتب روایی، از گناه با واژه های متفاوتی همچون ذنب، معصیت، اثم و وزر یاد شده است

. (12)

همه این واژه ها با توجه به معنای هر یک، حکایت از سرپیچی از فرمان خدا دارد. از آن جا که تخلف از هنجارهای ضروری مجازات به دنبال دارد و قاضی حق دارد متخلف را مجازات نماید،

(13)

تخلف از این گونه هنجارها «جرم » تلقی می شود

.

در بسیاری از موارد، فقیهان به جای جرم لفظ «جنایت » را به کار می برند. جنایت در لغت، اسم است برای شری که انسان مرتکب می شود و در اصطلاح فقهی، نام عملی است که شرعا حرام است،

(14)

خواه نسبت به جان، مال یا موارد دیگر صورت گیرد، ولی بیش تر فقیهان بر کاربرد لفظ «جنایت » در مورد افعالی که بر نفس یا اعضای انسان واقع می شود توافق کرده اند که عبارتند از: کشتن، زخمی کردن، زدن، و سقط جنین. در عین حال، بعضی از آنان این لفظ را بر جرم هایی اطلاق می کنند که حدود و قصاص به همراه دارد

.

با توجه به مطالب ارائه شده، انحراف نسبت به جرم، جنایت و گناه عام تر است. با توجه به آن که مخاطبان نظارت اجتماعی منحرفان هستند، ناظران اجتماعی علاوه بر مقابله با گناه کاران، مجرمان و جنایت کاران، با افرادی که هنجارهای غیر ضروری (مستحب، مکروه) را رعایت نمی کنند نیز برخورد مناسب می نمایند

.

ضمانت های اجرایی در جامعه اسلامی

انتظار رعایت هنجارها و کارا بودن نظارت اجتماعی در جامعه بدون وجود ضمانت های اجرایی بی معناست. ضمانت های اجرایی در نظام اسلامی شامل ضمانت های درونی، بیرونی، دنیوی و اخروی است. این ضمانت ها با توجه به دیدگاهی که در مورد قلمروهای جهان اجتماعی اسلام و اصول کلی مطرح شده، قابل فهم و توجیه است. در صورت تغییر اصول و دیدگاه مطرح شده، برخی از ضمانت های اجرایی در نظام اسلامی قابل فهم نخواهد بود

.

مهم ترین ضمانت های اجرایی جامعه اسلامی را در دو دسته ذیل مطرح می نماییم

:

1.

ضمانت های درونی

2.

ضمانت های بیرونی

«

ایمان » به عنوان ضمانت اجرایی درونی نظارت اجتماعی در جامعه اسلامی مطرح است. بر خلاف جوامع مادی، در جوامع دینی و به خصوص اسلام، تحت تاثیر قلمرو غیر مادی جهان، ایمان به عنوان یکی از عوامل مهم و تعیین کننده افعال و رفتار انسان مطرح می باشد. ایمان مذهبی تصویر واقعی جهان را در نظر انسان ترسیم می کند و جهان خشک و سرد مادی را به جهانی با معنا و دارای حساب و کتاب تبدیل می نماید

.

مسلمانان نسبت به مجموعه ای از حقایق ایمان دارند. ایمان به برخی از این حقایق به عنوان ضمانت اجرایی نظارت اجتماعی مطرح است. مهم ترین آن ها عبارتند از

:

1-

ایمان به خدا: مسلمانان به خدا ایمان دارند و در همه جا او را حاضر می دانند. آن ها باور دارند که خداوند از تمام اعمال و رفتارشان آگاهی دارد و بر مجازات آنان تواناست. مسلما ایمان به خدا و باور به توانایی ها و صفات او، نقش قابل توجهی در جلوگیری از انحرافات خواهد داشت

.

2-

ایمان به پیامبران و امامان علیهم السلام: مسلمانان به حقانیت پیامبران و امامان علیهم السلام و تعالیم ایشان ایمان دارند. آنان گفتار و اعمال ایشان را حق و دارای تقدس می دانند. ایمان به پیامبران و امامان علیهم السلام موجب می گردد مسلمانان سخنان آنان را جدی تلقی کنند و از تعالیم، مواعظ، نصایح و هشدارهای آن ها متاثر شوند

.

3-

ایمان به معاد: مسلمانان به حیات، حساب رسی، پاداش ها و مجازات های اخروی ایمان دارند و معتقدند تمام اعمال و رفتار انسان ها در دادگاه عدل خداوند عرضه می گردد و متناسب با آن، افراد جزا داده می شوند

.

4-

ایمان به سعادت حقیقی: مسلمانان قرب به خدا را سعادت حقیقی می شمارند و بهره مندی از امکانات مادی را زودگذر و ناچیز می پندارند

.

5-

ایمان به وجود ابلیس: مسلمانان به وجود ابلیس به عنوان موجودی پلید، اغواگر و گمراه کننده باور دارند و معتقدند که او با وسوسه های خود و سوء استفاده از ضعف های انسان، افراد را به اعمال زشت فرا می خواند

. (15)

از این رو، مسلمانان کسانی را که اعمال و رفتار زشت از خود بروز می دهند هم سو و بلکه تابع شیطان می دانند و سعی می کنند نقاط ضعف خود را ترمیم نمایند و از پیروی وسوسه های ابلیس و پیروان او، که موجبات انحراف و کج روی را فراهم می آورد، دوری جویند

.

ایمان مذهبی به عنوان ضمانت اجرایی درونی قادر است انسان را به صورت مؤمن واقعی درآورد و از دیگر سو، خودخواهی و خودپرستی را، که منشا بسیاری از انحرافات است، تحت الشعاع خود قرار دهد، همچنین نوعی تعبد و تسلیم در فرد ایجاد کند، به طوری که در کوچک ترین مساله ای که مکتب عرضه می دارد (از جمله هنجارهای دینی

)

تردید به خود راه ندهد و آن را به صورت یک شی ء عزیز و محبوب و گران بها درآورد

. (16)

یکی از مشکلاتی که جوامع غیر دینی با آن روبرو می باشد، عدم هماهنگی منافع و مصالح جامعه با منافع فرد است

.

تبعیت از هنجارها و رعایت قوانین جامعه از طرفی،با آزادی افراد و از طرف دیگر، با منافع آن ها تعارض دارد. افراد تحت تاثیر جامعه و به خصوص نظام نظارتی آن، علی رغم میل باطنی خود - دست کم، در برخی موارد - از هنجارها و قواعد پیروی می کنند. اما در جوامع مذهبی و به خصوص اسلام، تحت تاثیر ایمان، هماهنگی کاملی بین منافع و مصالح فرد و جامعه برقرار شده است. مؤمن معتقد است که عمل به هنجارهای دینی و تقید به آن ها با این که در بسیاری از موارد، سود و منفعتی دنیوی و محسوس برای او ندارد، ولی در آخرت، پاداش قابل توجهی را که با منافع دنیوی قابل مقایسه نیست، در بر خواهد داشت. از این رو، در سایه ایمان مذهبی، عمل به هنجارهای اسلامی در عین این که منطبق با مصالح و منافع جامعه است، با منافع تک تک افراد هماهنگی کامل دارد. بدین روی، می توان انتظار داشت که مؤمن به راحتی قابل اصلاح باشد و با کم ترین تذکری، رفتار خود را تغییر دهد و هنجارهای دینی را رعایت کند

.

ضمانت های بیرونی

این ضمانت ها در جامعه اسلامی شامل دو بخش مجازات (تنبیه) و پاداش می باشد

:

الف - مجازات در جامعه اسلامی: مهم ترین مجازات هایی که در جامعه اسلامی، چه به صورت رسمی و یا غیر رسمی، به کار برده می شود، عبارت است از

:

1

و 2- رجم و اعدام: رجم (سنگسار کردن) و اعدام شدیدترین مجازات هایی است که نظام اسلامی برای متخلفان در نظر گرفته است. رجم در مورد زنای محصنه انجام می شود و اعدام در مواردی همچون لواط، زنای به عنف، زنای با محارم و محاربه انجام می پذیرد

. (17)

علاوه بر آن، اعدام در مواردی همچون شراب خواری و سرقت - پس از بار سوم، در صورتی که در هر بار مجازات صورت گرفته باشد - اجرا می گردد

.

قابل ذکر است که با اجرای حکم اعدام یا رجم نسبت به مجرم و جانی، علاوه بر این که منبع جنایت و عامل شیوع این گونه جرم ها از بین می رود، افراد جامعه و به خصوص کسانی که زمینه ارتکاب این گونه اعمال را دارند درس عبرت می گیرند و به آسانی مرتکب این گونه اعمال نخواهند شد

.

3-

قصاص (مقابله به مثل): مقابله به مثل بدین معناست که اگر کسی عمدا دیگری را کشت یا برخی از اعضای او را قطع و نابود کرد و یا جراحت و ضربه ای بر دیگری وارد آورد، نسبت به مجرم همان گونه رفتار شود

.

قصاص چون کیفر سنگینی است، افرادی را که دارای روحیه تبه کاری و عصیان اند، مهار می کند. انگیزه مجرم برای کشتن و زخمی کردن تنازع بقا و حس سلطه جویی است و آن گاه که مجرم بداند پس از اقدام به کشتن و زخمی کردن، برای خودش نیز سلطه و حیاتی نمی ماند، قهرا دست به این گونه اعمال نمی زند

.

4-

قطع دست و پا: قطع دست و پا مجازاتی سخت و شدید است که در اسلام برای دزدی، وضع شده

. (18)

اگر کسی با شرایطی که در کتب فقهی آمده،

(19)

دزدی کند، در بار اول، چهار انگشت دست او قطع می شود و در صورتی که دوباره دزدی کند، پای چپ او از برآمدگی روی پا قطع خواهد شد. علاوه بر شدت، ویژگی دیگری که این مجازات دارد و بر قدرت بازدارندگی آن می افزاید، وجود همیشگی اثر مجازات بر مجرم است. دزدی که با قطع انگشتان دست یا پایش مجازات شده است، هنگام مواجهه با مردم، با او به عنوان یک دزد برخورد می کنند

.

5-

شلاق: مجازاتی است که در برخی جرم ها مشخص و ثابت است و در برخی از آن ها، به صلاحدید قاضی بستگی دارد

.

شلاق در جرم هایی همچون زنا، شراب خواری و قذف (نسبت دادن زنا یا لواط به دیگری) اجرا می گردد. بیش ترین مقدار شلاق 100 تازیانه است که حد زنا می باشد

.

6-

دیه: مالی است که در مقابل جنایتی که نسبت به خود شخص (کشتن) یا نسبت به اعضای بدن او (مثل قطع کردن دست و پا و زخمی کردن) انجام شده است، پرداخت می شود. دیه علاوه بر این که مجازات و عامل بازدارنده ای برای مجرم است، جبران خسارت برای گیرنده آن نیز محسوب می شود

.

معمولا خانواده های مقتول و کسانی که اعضای بدنشان آسیب دیده یا نابود گشته دچار خسارتهای مادی می شوند اما با گرفتن دیه از قاتل یا جانی تا حدودی این مشکل رفع می شود و خسارت وارد شده تا حدی ترمیم می گردد

.

7-

زندان: در اسلام بر خلاف آنچه متعارف است، زندان به معنای نگه داشتن مجرم در یک جای تنگ نیست، بلکه منظور از آن جلوگیری از تصرف آزادانه است که باید از هرگونه شکنجه و آزار به دور باشد

. (20)

در آیات قرآن، با عناوینی همچون «سجن » (یوسف:33 و36 و39)، «حبس » (مائده:106 / هود: 65)، «امساک » (نساء:13

) «

حصر» (توبه: 5) در نظام اسلامی، افراد برای تامین اهداف ذیل، زندانی می شوند

:

1.

جلوگیری از فرار متهم تا مشخص شدن وضعیت او; مثلا، کسی که متهم به کشتن دیگری است تا شش روز زندانی می شود

(21)

و در صورتی که اولیای مقتول نتوانند در این مدت، قاتل بودن او را ثابت نمایند، پس از سپری شدن این مدت، آزاد می شود

. (22)

2.

برای جلوگیری از فرار مجرم و رسیدن زمان اجرای حکم; مثلا، در صورتی که مجازات زن حامله ای اعدام باشد، مجازات او تا به دنیا آوردن بچه اش به تاخیر می افتد و در این مدت، او در زندان خواهد ماند

. (23)

3.

جلوگیری از تکرار عمل و بازسازی افراد مجرم; مثلا، برای ممانعت از ارتکاب سرقت، در صورت فقدان شروط قطع دست، دزد را زندانی می کنند

. (24)

4.

جلوگیری از شیوع جرم و حفظ جامعه; مثل زندانی کردن (زندان ابد) کسی که برای بار سوم دزدی کرده و دو مرتبه حد سرقت بر او جاری شده است

. (25)

با توجه به اهداف مذکور، می توان به روشنی دریافت که اطلاق «مجازات » بر زندان در صورتی که برای دست یابی به دو هدف اول باشد، صادق نیست. در صورتی که زندان برای تامین هدف سوم یا چهارم باشد، عنوان «مجازات » بر آن صادق است

.

در این جا، به اختصار و به صورت کلی، به جرم هایی اشاره می شود که از زندان به عنوان مجازات و در جهت بازسازی فرد و جلوگیری از انجام آن منکرات در سطح جامعه استفاده می شود

:

1.

جرم های ضد نفس; مثل معاونت و مباشرت در قتل

(26)

و صدور فرمان قتل دیگری

; (27)

2.

جرم های ضد امنیتی; مثل راه زنی

(28)

و سرپیچی از دستورات امام عادل و پیمان شکنی نسبت به ایشان

; (29)

3.

جرم های مربوط به دین، مثل ارتکاب اعمال و رفتار حرام

; (30)

4.

جرم های مربوط به مال مثل امتناع از ادای دین،

(31)

ترک نفقه

(32)

و خوردن مال یتیم

. (33)

زندان در عصر حاضر، یکی از مهم ترین و شایع ترین کیفرها برای اصلاح مجرمان به شمار می آید، در حالی که در اسلام، تنها در برخی از جرم ها مجازات زندان در نظر گرفته شده است. در نظام اسلامی، جرم هایی که مجازاتشان حدود

(34)

و قصاص است و سه چهارم جرم های عادی را در بر می گیرد، از طریق زندان کیفر داده نمی شود،

(35)

در مورد تنبیه های پایین تر از حد نیز کیفر تازیانه بر کیفر زندان ترجیح داده می شود. از این رو، می توان تخمین زد برای 15 درصد از کل جرم ها مجازات زندان در نظر گرفته شده است

. (36)

مجازات های هفت گانه مطرح شده تحت دو عنوان «حد» و «تعزیر» جای می گیرند. منظور از «حد» آن دسته از مجازات هاست که نوع و میزان و کیفیت آن در اسلام تعیین شده

(37)

و نسبت به انحرافاتی همچون لواط، زنا، شراب خواری، سرقت به کار برده می شود. «تعزیر» نیز به معنای مجازات و عقوبتی است که نوع و مقدار آن در اسلام معین نشده

(38)

و بنا به نظر قاضی در ارتباط با انحراف ها و جرم هایی که مجازات حد برای آن ها وجود ندارد، اجرا می گردد

. (39)

قابل ذکر است که مجازات های حدی و تعزیری فارغ از روابط شخ

لینک کمکی